Wednesday, March 16, 2016

"विचारांची श्रीमंती"


          वैज्ञानिक प्रगत तंत्रज्ञान आपल्याला क्षणात एका क्लिकवर पाहिजे ती माहिती उपलब्ध करुन देत आहे, मोबाईल सारखी विविध भौतिक साधने पायाशी लोटांगण घेत आहेत, अत्याधुनिक आकर्षक सुखसाधनांच्या या जगात आर्थिक श्रीमंती उच्च शिखर गाठत आहे पण समृद्ध जीवनाचा ध्यास बाळगणाऱ्या आजच्या आमच्यासारख्या तरुण पिढीला गरज आहे ती विचारांनीही श्रीमंत असण्याची. आजची आमची तरुण पिढी भरकटत चालली आहे. चांगल्या विचारांच्या अभावाने चुकीच्या विचारांचा पगडा तरुण पिढीवर बसत चालला आहे.  आम्हाला आज भौतिक प्रगतीसोबत वैचारिक प्रगतीचीही गरज आहे. आमचे विचार उत्तम असण्याची गरज आहे. आपले विचार उत्तम असले की आपोआपच जीवन समृद्ध व्हायला लागतं. आपल्या आयुष्याला समृद्ध बनवते ती "विचारांची श्रीमंती".

          परवा अशाच एका चुकीच्या विचारांचा पगडा असलेल्या चाळीशीतल्या तरुणाशी माझा वाद झाला.(हो चाळीस वर्षाचा असला तरी तरुणच होता तो कारण त्याचे अपक्व विचार अगदी नुकतच कॉलेजात गेलेल्या तरुणासारखे होते) वैचारिक मतभेद असले असते तर तो वाद न होता एक सुंदर चर्चा झाली असती पण अगदी चुकीचे विचार मांडून त्या तरुणाने वादच घातला.(त्याचा वाद घालण्याचा उद्देश मला अजुन पण नाही कळला) असो पण माझा विषय हा नाही मला एवढच म्हणायच आहे की आजच्या आमच्यासारख्या तरुण पिढीवरील चुकीच्या विचारांच्या पगड्यामुळे तरुण पिढी किती भरकटत चालली आहे हे पाहून खरच आश्चर्य वाटतं आणि राग न येता अशा तरुण पिढीची किव येते. महात्मा गांधी, फुले, आंबेडकर, सावरकर आणि शिवाजी महाराजांच्या विचारांची देणगी असलेला 'तरुण' आज भुरसट विचारसरणी बाळगतो याची लाज वाटते.

          35 हजारांचा iphone घेऊन श्रीमंती मिरवणारे खुप भेटतील पण किमान 35 लोकांपर्यंत आपले चांगले विचार पोहोचवणारा खरा श्रीमंत असतो. 35 हजारांच्या iphone पेक्षा 10 हजारांचा android phone घेऊन त्या phone द्वारे 35 हजार लोकांना आपण आपल्यातल्या चांगल्या विचाराने समृद्ध करु शकतो. आज काल लाँग वे साइकलिंग च खुप खुळ आलयं. काही लोकं 2000km सायकल चालवतात. त्याने काही चांगल सिद्ध होत असेल असं मला तरी वाटत नाही.(आणि यात कुठे समाजासाठी उपयोगी अशा चांगल्या विचारसरणीचा पाया ही दिसत नाही)अशी साइकलिंग साठी 50 हजार रूपये फुकट घालवण्यापेक्षा किमान 3 गरीब गरजू विद्यार्थ्यांना 10-10km दूर असणा-या शाळेत जाण्यासाठी सायकल देऊन त्यांच्या भविष्याचा पाया रचणे म्हणजे खरी "विचारांची श्रीमंती" आहे असं मला तरी वाटतं. आणि त्याचीच या समाजाला गरज आहे.

          मी लेख लिहितो यात माझा कसलाही स्वार्थ नसतो. मी काही मोठा लेखक नाही किंवा कवी ही नाही. जे जे चांगल डोक्यात येत ते मी अगदी प्रामाणिकपणे कागदावर उतरवतो. हा माझा एक छंदच आहे. पण मी लिहित असताना एक गोष्ट माझ्या लक्षात आली की आपण जे विचार मांडतोय त्या विचारांशी आपण नकळत बांधील राहतो आणि नेमक तसच वागण्याचा प्रयत्न करतो. लिखानाने माणूस नक्कीच समृद्ध होतो पण त्या समृद्धिचा उपयोग, त्या विचारांचा उपयोग समाजासाठी व्हावा हा माझा प्रमाणिक उद्देश आहे. त्याच कारणाने मी लेख लिहून पोस्ट करतो. काहीना आवडतो, काहीना आवडत नाही, काही जन खुप चांगला प्रतिसाद देतात तर काही जन खुपच वाईट प्रतिक्रिया देतात. पण मी लिहितो ते सर्वांसाठीच. काही जन मला त्यांचे लेख कविता पाठवतात. खुप चांगले विचार असतात. अशी विचारांची देवाण घेवाण झाली की माणूस आपोआपच विचाराने श्रीमंत होत जातो.

              ''जो कर्म करी अहेतु निरंतर

                वेद तयास कळो न कळो रे

                ओळख पटली ज्यास स्वतःची

                देव तयास मिळो न मिळो रे'' - विदर्भकवी - डोंगरे

          A Bird sitting on the branch of tree isn't afraid of branch breaking because the bird trusts not the branches, but its own wings. Believe in yourself. जो स्वत:ला ओळखु शकतो तो जग जिंकु शकतो. आपल्या आतल्या चांगल्या विचारांच्या शक्तीला ओळखुन त्या विचारांना प्रोत्साहन दिलं पाहिजे. फक्त समोरचा जो करतोय त्यात उणीवा काढून, समोरच्या व्यक्तीला चुकीच ठरवून काही साध्य होत नसतं. आपल्या आतल्या उणीवा, चुका काढून त्यात सुधारणा करणं गरजेच असतं. फाजील आत्मविश्वास ठेवून आंधळेपणाने जगण्यात काही अर्थ नाही. सर्वांच्या मनात खुप चांगले विचारही असतातच, त्याच विचारांना प्रोत्साहन देऊन एक चांगल काम आपण नक्कीच करु शकतो.

          मी माझे मनातले चांगले विचार मांडत असताना मी त्या विचारांशी बांधील होत जातो आणि माझा वाचक ही त्याच्या मनातल्या चांगल्या विचारांशी कायम बांधील असावा असा हा स्पष्ट आणि स्वच्छ उद्देश आहे माझ्या लिखाणा मागचा. लिहित लिहितच मीही खुप काही शिकतोय, खुप काही समजुन घेतोय. स्वत:च्या विचारांना प्रगल्भ बनविण्याचा प्रयत्न करतोय आणि त्याचा उपयोग सर्वांना व्हावा हीच प्रामाणिक इच्छा आहे. हे लिहित असताना माझ्या वाचकाला माझा मुद्दा समजावा म्हणून मी काही गाजलेल्या कविता, काही विचारवंतांचे मुद्दे किंवा सुविचार लिहित असतो. पण त्यामागचा उद्देश एवढाच की माझे विचार तुमच्या पर्यंत अगदी सहज पोहोचावे, ते तुमच्याच मनातले विचार आहेत हे उमजावे. या अत्याधुनिक भौतिक श्रीमंतीच्या जगात "विचारांची श्रीमंती" ही तितकीच गरजेची आहे हेही लक्षात यावं याच उद्देशाने मी लिहितोय आणि लिहित राहीन.

- डॉ संदीप टोंगळे

Tuesday, March 8, 2016

"जिलेबी"


          आपण जेवायला बसल्यावर स्वीट डिश म्हणून आनंदाने खातो ती "जिलेबी". एखाद्या कार्यक्रमात आग्रहाने खाऊ घालतात ती "जिलेबी". प्रत्येकाच्या आवडीचा पदार्थ असते ती "जिलेबी". मुलगी झाल्यावर वाटतात ती "जिलेबी". पण मुलगी झाली की त्या जिलेबीचा आनंद, आग्रह आणि आवड का कमी होत असेल बरं? "अरेरे मुलगीच झाली का?" असं का म्हणतात लोकं? त्यांच्याच पोटचा गोळा असतो ना तो मग मुलगी झाल्यावर एवढी निराशा का? 'ताटात स्वीट डिश म्हणून जिलेबी आवडते पण आयुष्यात स्वीट मुलगी नको' असं का? जितक्या आवडीने आपण जिलेबी खातो तितकीच आवड त्या मुली बद्दल का दाखवत नाही? या सुंदर सृष्टी ची निर्मिती झाली ती स्त्री मुळेच ना? आपल्या आयुष्याची सुरुवात झाली तीही स्त्री मूळेच ना? वैवाहिक जीवनाची सुरुवात केली तीही स्त्री सोबतच ना? आणि आयुष्याच्या शेवटी एक स्त्रीच मुलगी किंवा बायको बनुन साथ देते. पण आज एवढ्या प्रगतीपथावर असलेला माणुस कुठेतरी स्वत:च्याच मुलीला गृहीत धरायला, तिला सोबत घ्यायला विसरत चालला आहे की काय? असा प्रश्न आज माझ्या डोक्यात येतोय. समाजाने मुलीबद्दल एवढा तिरस्कार करण्याचं कारण तरी काय असेल? 'मुलगी नकोच' असा आग्रह का?

          'स्त्री भ्रूणहत्या' ही आपल्या समाजमनाला पोखरत चाललेली फार मोठी कीड आहे. याचा सामना कशा पद्धतीने करायचा हे एक मोठे आव्हान सरकार, सामाजिक संस्था आणि आपल्या सारख्या प्रत्येक सजग नागरिकापुढे आहे. या समाजात मुलीलाच दुय्यम वागणूक का? त्यांचा एवढा तिरस्कार का? त्यांच एक वेगळं अस्तित्व आहे, त्यांना त्याप्रमाणे जगु दया. 'मुलगी म्हणजे संकट' अशी समाजाची मानसिकताच स्त्री भ्रूण हत्येला कारणीभुत आहे. ही सामाजिक मानसिकता बदलली पाहिजे. अशा कितीतरी तेजोमय पणत्या विजवुन वंशाच्या दिव्याचाच आग्रह करणारे लोक समाजात आहेत याचच आश्चर्य वाटतं. 'मुलगाच पाहिजे, वंशाला दिवा पाहिजे' असं म्हणणार्‍या बापाला मुलगा म्हणजे आयुर्विम्यासारखा वाटत असतो. तो मोठा झाल्यावर सोबत राहून आधार देईल. मरणानंतर मोक्ष देईल आणि आपला वंश पुढे चालवत ठेवील, असं वाटत असतं. वास्तविक, वंशाचा दिवा पाहिजे असं म्हणणार्‍याला वंशावळ तर माहिती असते का? आपल्या पणजोबाच्या अगोदरच्या कुणाचेच नाव सांगता येणार नाही, तरीही वंशाच्या दिव्यासाठी हट्टाहास केला जातो. बर समजा वंशाला दिवा मिळालाच नाही तर काय होईल ओ? असा काय फरक पडेल वंश नाही वाढला तर?

          गरोदरपणात सोनोग्राफी या तंत्रज्ञानाद्वारे गर्भजल प्रमाण, गर्भाची योग्य वाढ, गर्भाला जन्मत: असणारे व्यंग किंवा व्याधी कळु शकतात. या सोनोग्राफी तंत्राचा वापर गर्भाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने महत्वाचा आहे. हा शोध लावल्यावर मानवजातीची मान उंचावली खरी पण तीच मान केवळ तो गर्भ एका स्त्रीचा आहे असं समजू शकल्यामुळे आणि शस्त्राचा वापर करून निर्घुणपणे नष्ट केल्यामुळे शरमेने किती झुकली आहे, याची कल्पनाही करता येत नाही. कोणतही तंत्रज्ञान हे आपल्या सोयी साठी असतं, सुरक्षितते साठी असतं पण सध्या मानवजातीला काळीमा लागेल अशी स्त्री भ्रूणहत्या या तंत्रज्ञानाद्वारे होताना दिसत आहेत. 'स्त्री भ्रूणहत्या' हा विचार करणारा कोणी "एक" नाही. हा इतका निष्ठुर विचार कोणा एका व्यक्तीकडून मार्गी लागत नसतो. "मुलगी नकोच" असा अविचार करणारा पिता, गर्भलिंग निदान करून घेणारी माता, गर्भलिंग निदान करून, स्त्री-भ्रूणहत्या सारखं अमानवी कृत्य करणारा डॉक्‍टर, हे कृत्य न होऊ देण्यासाठी असलेली शासकीय यंत्रणा, अशा प्रकारात रंगेहात सापडुन अडकलेल्यांना सुखरूप सोडविणारे राजकीय वरदहस्त, भावना शून्य समाज आणि हे सगळं निमूटपणे उघड्या डोळ्यांनी पाहून, वर्तमानपत्रातून वाचून आणि टीव्हीवर पाहून सुद्धा कमालीचे थंड राहून नसत्या फालतू गोष्टीचा अभिमान बाळगणारे आपण सर्व हे सगळे सामाजिक घटक स्त्री भ्रूणहत्येला कारणीभूत आहेत असं माझं स्पष्ट मत आहे.

          स्त्रीच्या गरोदरपणात तिच्या पोटी जन्म घेणारं स्त्री भ्रूण हे जिजामाता, झाशीची राणी लक्ष्मीबाई, सावित्रीबाई फुले, समाजाप्रती कर्तव्यदक्ष असणा-या (माझ्या गावाकडंच्या) रोहिणी भाजीभाकरे यांच्या सारख्या अधिकारी किंवा एक आदर्श स्त्री आहे हे जर कळू शकल असतं तर स्त्री भ्रूणहत्या नक्कीच थांबली असती. हा एक काल्पनिक भाग झाला पण खरच प्रत्येक स्त्री ही याच रुपात जन्म घेते पण समाजाची क्रुर मानसिकता तिला वेगळ्या रुपात जगायला भाग पाडते. समाजातली स्त्री विषयीची ही मानसिकता जर अशीच राहिली आणि एक दिवस या छळाला कंटाळुन स्त्री ने जर प्रजनन कार्याला कायमची सुट्टी दिली तर काय होईल? ना पुरुष जन्माला येईल ना स्त्री. मग कसं चालेल हे जग? नुसती कल्पना तरी करा की काय होईल? भयानक आहे ना ही कल्पना. मग ज्या स्त्री शिवाय हे जग चालवण्याची आपण कल्पना सुद्धा करू शकत नाही त्याच स्त्रीला गर्भातच संपवण्याचा अमानवी विचार समाजात का होतोय? हे कुठेतरी थांबलंच पाहिजे. महात्मा जोतिबा फुले, शाहू महाराज, टिळक, आंबेडकर, महात्मा गांधी, सावरकर अशा अनेक समाजसुधारक नेत्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे समाजात थोडीफार सुधारणा जरी झाली असली तरी आजदेखील सर्व काही ठीक आहे असं म्हणण्याचं खरच धाडस होत नाही.

          गर्भातल्या मुलींची काल्पनिक पत्रं खुप आहेत. आणि खुप भावनिक ही आहेत पण माझ्या मनाला भावलेल्या पत्रातील मजकुर सांगतो, 'आई तुला आठवत का? माझा भाऊ राजा आणि माझी मोठी ताई जेव्हा रडायचे, तेव्हा तू त्यांना समजवायचीस, कि रडू नका, आता थोड्याच दिवसात तुमच्याशी खेळायला आणखी एक भाऊ येईल. तेव्हा मी तुझ्या पोटात खळखळून हसायचे आणि म्हणायचे, "आई भाऊ नाही अगं ताईची आणि राजाभाईची छोटी बहिण येणार आहे" असचं सांग अगं त्यांना'. खुप साधाच पण माझ्या मनात उतरलेला संवाद. हा संवाद खुप काही सांगुन जातो. ते गर्भातलं बाळ ही खुप काही सांगण्याचा प्रयत्न करत असतं, पण ते आजच्या समाजातल्या क्रूर बुद्धिपर्यंत पोहोचत का नाही याची मनाला खुप खंत वाटते. स्त्री भ्रूण हत्या या विषयावर बरेच भावनिक लेख, बऱ्याच हृदयस्पर्शी कविता आणि पत्रे, संभाषणे आहेत. खुप समाजसेवी लोकं स्त्री भ्रूण हत्या विरोधी प्रभावी काम करत आहेत ही समाजासाठी खुप चांगली गोष्ट आहे पण मला एकच म्हणायचं आहे की "फक्त स्त्री भ्रूण हत्या थांबवुन उपयोग नाही, समाजमनाला लागलेली ही किड संपली पाहिजे, प्रत्येक आई बापाला मुला इतका मुलीचा लळा लागला पाहिजे. 'मुलगी म्हणजे संकट' ही चुकीची भावना नष्ट झाली पाहिजे. मुलगी म्हणजे ओझं न वाटता ओज (तेज) वाटलं पाहिजे."

          या सुंदर सृष्टीतलं हे सुंदर आयुष्य जगण्याचा प्रत्येक जीवाला अधिकार आहे. निसर्ग नियमाच्या विरुद्ध जावून काहीही केलं तर ते विनाशाच्याच दिशेने जात हे विसरून चालणार नाही. स्त्री भ्रूण हत्ये विषयी खुप जण बोलतात (माझ्यासारखे) पण आता प्रत्यक्षात कृती करण्याची वेळ आली आहे. जेवताना ताटात "जिलेबी" (स्वीट डिश) असली की जेवण पूर्ण झालं असं आपण म्हणतो. मग जी मुलगी झाल्यावर आपण "जिलेबी" वाटतो तिच्या शिवाय हे जग कसं पूर्ण होईल.

या महिला दिनानिमित्त प्रत्येकाने आपल्या ताटात "जिलेबी" (स्वीट डिश) आनंदाने, आग्रहाने आणि आवडीने घ्यावी.

सर्व महिलांना महिला दिनाच्या खुप खुप शुभेच्छा

- डॉ संदीप टोंगळे

Wednesday, March 2, 2016

"जगाचा पोशिंदा"


          अन्न, वस्त्र आणि निवारा या आयुष्याच्या मुलभुत गरजा, या गरजा आपल्या बळीराजा शेतकरी शिवाय पूर्ण होऊच शकत नाहीत. धान्याशिवाय अन्न नाही, कापसाशिवाय वस्त्र नाही, लाकडाशिवाय निवारा नाही. आपलं सगळं आयुष्यच ज्या बळीराजावर अवलंबून आहे त्याच्या शिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही तोच आज अपूर्ण आहे. "जगाचा पोशिंदा" मानल्या जाणाऱ्या शेतकऱ्यांवरच आज उपाशीपोटी राहण्याची वेळ आलीय. आपला अन्नदाता शेतकरीच आज अन्न, वस्त्र, निवारा या मुलभुत गरजांना मुकतोय. महाग बियाणे, बेभरवशाचा पाऊस, आयुष्याशी खेळ खेळणारा बाजारभाव या गोष्टीने शेतकरी अगदी त्रस्त आहे. शेतीइतका बेभरवशाचा कोणताही व्यवसाय नसेल. जरा कुठे महागाई वाढली की, नोकरदारांचे पगार वाढतात. मात्र, पुन्हा त्यांचे पगार कमी झाल्याचे एकही उदाहरण नाही. पण शेतक-यांकडे माल नसतो तेव्हा धान्याचे भाव वाढलेले असतात. ते धान्य त्याच्याकडे आले की, ते थेट निम्म्यावर येतात. शेअर मार्केट पाच-दहा टक्क्यांनी कोसळले, तर त्याची लगेच बातमी होते. मात्र, धान्याचे भाव पंधरा दिवसात थेट अर्ध्यावर आले तरी कुणाला त्याची साधी चौकशी करावीशी वाटत नाही. अशा परिस्थितीत शेतकरी कसा जगणार? आणि तोच नाही जगला तर आपण कसे जगणार?

          स्वातंत्र्यानंतर उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ठ नोकरी असं धोरण होत पण ते आता कुठे दिसत नाही. उलट शेतीलाच कनिष्ठ दर्जा मिळतोय. कष्ट करुन, उन्हातान्हात घाम गाळणाऱ्या या शेतकऱ्यांना कवडीमोलाचीही किंमत जर या देशात मिळत नसेल तर माझा देश सुजलाम सुफलाम म्हणण्याची आम्हाला लाज वाटली पाहिजे. 'काहीही बन पण शेतकरी नको बनू' असं म्हणणारी पीढी आपण तयार करतोय. आजचा तरुण या बिकट परिस्थिती मुळे शेतीकडे पाठ फिरवतोय. शेतीकडे आजची सुशिक्षित पीढी आकर्षित होत नाही. जगामध्ये एकमेव उत्पादन असे आहे, ज्याचा भाव तो उत्पादन करणारा (शेतकरी) ठरवत नाही, तर इतर लोक (व्यापारी, दलाल) ठरवतात. इतर उत्पादनात त्या मालाचा योग्य भाव ठरवून मार्केटमध्ये आणतात. पण शेतक-यांना मात्र त्याच्याच शेतमालाचा भाव ठरविण्याचा अधिकार नाही. शेतीबाबतचे हे धोरण बदलले पाहिजे. मुबलक वीज आणि पाणी पुरवठा, उत्कृष्ठ बी बियाणे, प्रत्येक पिकाला हमीभाव जर दिला तरच शेती व्यवसायाला पहिल्याप्रमाणे उत्तम दर्जा मिळेल.

          एक कप चहाला आम्ही १५-२० रुपये मोजायला तयार असतो पण एक कोथींबीरची जुडी १० रुपयाला झाली तर कासाविस होतो. शेती, शेतकरी आणि शेतमाल याकडे असं जर दुर्लक्ष होत राहील आणि असाच जर कनिष्ठ दर्जा मिळत राहिला तर भविष्यात शेतीच उरणार नाही. मग खाणार काय? मोटारी का सॉफ्टवेअर, रसायने का वीज? का हे साखर कारखाने? आजचा ऊस उत्पादक शेतकरी हा पारंपारिक शेतीसाठी एक समस्या बनत चालला आहे. १६ ते १८ महिने लागवड, इतर हंगामी पिकांकडे दुर्लक्ष, पारंपारिक शेतीचा अभाव, पाण्याचा अतिरिक्त वापर (पाणी मुबलक आहे म्हणुन किंवा कोण विचारतो म्हणुन...) या गोष्टींमुळे शेत जमीनीचा कसं कमी होत चालला आहे. या कडे लोकांच लक्षच नाही. शेतक-यांची अनुकरणाची प्रव्रुत्ती सुद्धा शेतीला घातक ठरत आहे. कांद्याचा भाव वाढतो आहे असे दिसले रे दिसले कि जो तो कांदेच लावणार. मग एवढे उत्पादन होते कि मागणी पेक्षा पुरवठाच एवढा वाढतो कि शेतक-यांचा उत्पादन खर्चही निघत नाही. ज्या कांद्याला काही महिन्यांपुर्वी सोन्याचा भाव मिळवत होता तोच कांदा अक्षरश: फेकुन द्यावा लागतो. शेतक-यांनी आता फक्त ऊसाच उत्पन्न घेऊन मुबलक पैशाला बळी न पडता पारंपारिक शेती कडे लक्ष दिलं पाहिजे. आलटून पालटून पीकं घेवुन शेतीचा कस वाढवला पाहिजे.

*(मला स्वत:ला शेतीतलं फार काही कळत नाही, हे अनुभव मी माझ्याकडे येणा-या गरीब शेतकरी पेशेंट्स कडून घेतले आहेत. कारण श्रीमंत शेतकरी तर फक्त ऊसच लावतो त्यामुळे तो काय अनुभव सांगणार.)*

          आम्ही लहान असताना नेहमी शेतात जायचो. आमच्या आजोबांनी एवढी सुंदर शेती फुलवली होती जणू नंदनवन च...... (त्यामुळे तेव्हा शेतात सारखं जाऊ वाटायचं) द्राक्ष, दाळींब, लिंबु, केळी, नारळ, बोरं, आंबे, चिंचा, उंबर असे किती तरी प्रकार खायला मिळायचे (आज पाहायला सुद्धा मिळत नाहीत.) शेतात जाणं म्हणजे जणू आमच्या साठी एक पर्वणीच असायची. आता आमच्या मुलांना आम्ही अशी शेती फक्त दाखवू तरी शकू का? किती सुंदर दिवस असायचे ते. आजचा शेतकरी पारंपारिक शेती विसरत चाललाय. त्यामुळे आमच्या सारख्या तरुण पिढीचा शेतीकडे बघण्याचा दृष्टीकोण बदलत चाललाय. शेती या विषयाबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण होतेय. शेती करण्याची पद्धत बदलली पाहिजे (बदल म्हणजे नुसता ऊस च लावणे नव्हे). झीरो बजेट नैसर्गिक शेती सारख्या पद्धतीकडे लोकांचा कल वाढला पाहिजे. शेतीमालाच्या भाव आकारणीच्या पद्धतीत कालानुरूप बदल केला पाहिजे. तरच शेती कडे बघण्याचा दृष्टिकोण सकारात्मक होईल. सर्वच शेतक-यांचे शेतीविषयी योग्य प्रबोधन झाले पाहिजे. त्यांना अनुदानं, निधी, सबसीडी, कर्जमाफी, विजबील माफी याची सवय न लावता त्यांचा आत्माभिमान, स्वाभिमान वाढवला पाहिजे, त्यांना जागरूक शेतकरी बनवलं पाहिजे. तरच शेतीचा आणि पर्यायाने तरुण पिढीचा सर्वांगीण विकास साधता येईल. माझ्या मते ज्या दिवशी एका सामान्य गरीब शेतक-याचा साखर कारखाना उभा होईल, शेतकरी स्वत: शेतमालाचा भाव ठरवेल आणि कोणत्याही दलालाविना बाजारपेठेत स्वत:च उत्पादन स्वत: घेऊन जाईल त्यादिवशी शेतीला चांगले दिवस आले असं म्हणता येईल. आणि ख-या अर्थानं त्याच दिवशी माझा बळीराजा "जगाचा पोशिंदा" होईल.

*(हा लेख मी जेव्हा पाहिल्यांदा लिहिला, पूर्ण ही झाला, खुप सुंदर मांडणी ही झाली होती आता मी हा लेख पोस्ट करणारच होतो पण चुकुन माझ्याकडून delete झाला, इतकं वाईट वाटलं, एक क्षण मला काही कळेनाच, खुप खुप अस्वस्थ झालो, बैचेन झालो. आपार कष्टाने पिक उभं करून ते पिक पावसाविना वाया गेल्यावर आपला बळीराजा शेतकरी या पेक्षा कितीतरी वाईट मानसिक स्थितीतुन जात असेल याची जाणीव झाली.)*

- डॉ संदीप टोंगळे