Thursday, August 18, 2016

मनं गुंफणारा "धागा"


          खरंच काय विलक्षण ताकत आहे ना या "राखी"च्या धाग्यात! भावा-बहिणीच्या नात्याला अगदी घट्ट बांधून ठेवतो हा "धागा". हा नुसताच सुताचा दोरा नसतो तर ते एक शील, स्नेह आणि पवित्रतेचे रक्षण करणारे, सतत संयमी ठेवणारे पुरुषार्थाचे पवित्र बंधन आहे. ह्या एवढयाशा धाग्याने कित्येक मने जुळून येतात. त्यांना भावनांचा ओलावा मिळतो आणि मन अगदी प्रफुल्लीत होऊन जातं. राखी बांधण्याचा अर्थ आपण त्या व्यक्तीच्या प्रेमरूपी बंधनात स्वत:ला वाहून घेऊन तिच्या रक्षणाची जबाबदारी स्विकारतो. स्त्री कितीही मोठी, मिळवती झाली तरी तिच्या रक्षणाची जबाबदारी तिच्या भावावरच आहे हेच ती यातून त्याला सुचवत असते. यात तिचा दुबळेपणा नसून भावाच्या कर्तृत्वावरचा विश्वास दिसून येतो. रक्षाबंधन या सणाला बहिण भावाच्या हातावर राखी बांधते व भाऊ तिला प्रेमाची भेटवस्तू देतो. एवढेच नाही तर तिच्या संरक्षणासाठी खंबीर आहे याची ग्वाहीही देतो. पण ज्यांना भाऊ, बहीण, आई, वडील किंवा नातेवाईक कोणीच नाही त्यांना या नात्याचा अर्थ लागेल तरी कसा?

          आई-वडील नाहीत, नातेवाइक सांभाळत नाहीत, कोणाला आई, वडिलांनी जन्मताच सोडून दिलेले. कोणाचे आई, वडील वारल्यानंतर नातेवाइकांनी झिडकारलेले अशा अवस्थेत अगदी लहानवयातच कपाळावर अनाथपणाचा शिक्का बसलेला. अशी अवस्था असल्यामुळे नात्यांचा जिव्हाळा तर दूरच; परंतु नाते म्हणजे काय, याची ओळखही नाही. आई-बाप नसल्यामुळे संस्काराचा अभाव. नाते म्हणजे काय, हे कळण्यापूर्वीच अनाथाश्रमात दाखल झाल्यामुळे नात्यांतील ओलावा, प्रेम, आपुलकी या शब्दांशी कोणताही संबंध नसलेली अनाथ मुले आहेत. बहिणीला भाऊ नाही किंवा भावाला बहीण नाही आणि आपली संस्कृती सांगायला आई वडील नाहीत मग सणवार, संस्कृतीशी ओळख असणार कशी? अशा "उम्मीद फौंडेशन, कुर्डुवाडी मधील अनाथांना नात्यांच्या धाग्यामध्ये जोडण्याचे काम "रक्षाबंधन'चे औचित्य साधून आम्ही रोटरी क्लब मार्फत केले. त्या अनाथ बहिणी कडून राखी बांधून घेताना, तिच्याशी पवित्र नातं जोडताना जो आनंद झाला तो खूप मोठा आनंद आहे. त्या सर्व बहिणींना आम्ही म्हणालो कि "आता तुम्ही अनाथ नाहीत, तर रोटरी क्लब हा भावासारखा तुमच्या पाठीशी खंबीर उभा राहील". त्यामुळे अशा भाऊ आणि बहिणींच्या प्रेमातील पवित्र "धागा" जोडला गेला आणि मुलांमध्ये नात्यांची जाणीव निर्माण झाली, त्यांच्यातील नकारात्मक मानसिकता नाहीशी झाली, समाजाकडे पाहण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण झाला. म्हणूनच मी म्हणतो मन गुंफणारा हा "धागा" खरोखरचं अनमोल आहे.

          "रक्षाबंधन" हा भावा-बहिणींच्या प्रेमाचा दिवस. राखीच्या एका धाग्याने दोघांतील नाते आणखी घट्ट होत असते. अनाथाश्रमात राहणाऱ्या अशा शेकडो भावांना एक बहीण मिळावी, बहिणींना एक भाऊ मिळावा, प्रत्येकाला बहीण-भावाचे प्रेम कळावे, पोरकेपणाची भावना दूर व्हावी, नात्यातील गोडव्याने संस्कार व्हावेत यासाठी रक्षाबंधनादिवशी सर्व अनाथाश्रमात हा उपक्रम राबवला गेला पाहिजे. नशिबाने अनाथ बनवले असले तरी सामाजिक बांधिलकी जोपासणाऱ्या असंख्य भावा-बहिणींकडून अनाथ भावांचे हात एका धाग्याने बळकट होतील. तर अनाथ बहिणींना रक्षणकर्ते भाऊ असल्याची जाणीव होईल. त्यामुळे राखीचा हा एक "धागा" केवळ सण किंवा औचित्य न राहता इथून पुढे प्रत्येक रक्षाबंधानाला अनाथांसाठी नात्यांच्या बंधनात जोडणारा एक मोलाचा "धागा" व्हावा असं मला वाटतं.

          भावा-बहिणीचं हे पवित्र नातं असतं च किती सुंदर. कधी भांडण कधी रुसवा, फुगवा, कधी ओरडणं कधी समजावणं, कधी मारणं कधी प्रेम करणं, कधी दुर्लक्ष तर कधी काळजी कधी लपवाछपवी, कधी उगीउगी रडणं तर कधी खदखदून हसणं या प्रत्येक गोष्टीत हे नातं ठळक दिसतच. याचं ताईचं लग्न होऊन तिला निरोप देण्याचा क्षण येतो, तेव्हा तिचा भाऊ पाहुण्यांच्या पाहुणचारात मग्न असतो. ताई विरहाच्या दुःखाने ढसाढसा रडत असताना भावाला लहानपण आठवत आणि तोही अश्रूभरल्या डोळ्यांनी बहिणीला भेटतो. त्यांच्या डोळ्यातला थेंब न थेंब त्यांच्या लहानपणातील आठवणींचा उजाळा असतो. खरंच भाऊ व बहिणीचे नाते अगदी रेशमी धाग्यासारखे नाजूक असते म्हणून ते व्यवस्थित जपले पाहिजे. आपल्या देशात प्रेम, आपुलकी अजुनही कायम असल्याने मनं गुंफणारा हा नाजूक "धागा" कायम अतुटच राहील.

माझ्या सर्व बहिणींना रक्षाबंधनाच्या खूप खूप शुभेच्छा

- डॉ. संदीप सोमेश्वर टोंगळे.

Monday, August 15, 2016

"...... आणि याचं साठी मिळवलं होत का हे स्वातंत्र्य?"


          आज स्वातंत्र्याची ६९ वर्षे पूर्ण झाली. एकदा मागे वळून बघावेसे नाही का वाटत? ज्या भारत देशाचे स्वप्न आम्ही पाहिले होते तो देश हाच आहे का? उत्तर नाही असेल तर, का नाहीये तो तसा? कोण शोधणार याचे उत्तर? काही तरी चुकल्यासारखं वाटतंय का तुम्हाला? हे असंच चालत राहणार आहे का? ६९ वर्षे झाली, उद्या ८० ही होतील आणि आपण आपल्या प्रजासत्ताक राष्ट्राचे शतक हि साजरे करू; पण तुम्हाला वाटते का त्या वेळी काही बदललेले असेल? जर हे असेच चालणार असेल तर मला तरी नाही वाटत काही बदलले असेल. कुठे तरी चुकतंय? आपला काल आज आणि उद्या ह्या तिन्ही चा विचार करण्याची वेळ आली आहे. आणि हा विचार कुठल्या तरी एका पिढीला करावाच लागतो. मग तो आपणच का करू नये? "...... आणि याच साठी मिळवलं होत का हे स्वातंत्र्य?" याचा सारासार विचार करण्याची वेळ आजच्या आमच्या सारख्या तरुण पिढीवर आली आहे.

          कधी हि न मावळणाऱ्या इंग्रजी सत्तेचा सूर्य अखेर १५ ऑगष्ट १९४७ ला मावळला. जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या स्वातंत्र्य संग्रामाचा शेवट झाला आणि देश स्वतंत्र झाला. जगा समोर एक आदर्श असणारा आमचा हा स्वातंत्र्य लढा यशस्वी झाला. पण याच तेजस्वी आणि प्रेरणादायी स्वातंत्र्य लढ्याचा उज्वल इतिहास दाखवणारे एक हि स्मारक आमच्या या देशात असू नये ह्या पेक्षा शरमेची दुसरी काय गोष्ट असेल! येणाऱ्या पिढीला दाखवण्याकरिता एक हि असे स्थळ किंवा स्मारक नाहीये जिथे आम्ही त्यांना दाखवू शकू कि हे बघा, ७० वर्षापूर्वी आपण इथे होतो, असा होता आपला देश, हे स्वप्न होते आणि आता बाहेर बघा आमचा हाच भारत! हे पाहिल्यावर तरी कदाचित येणाऱ्या पिढीला काही तरी चुकत असल्याची जाणीव होईल आणि त्यांचे विचार बदलतील. "जहा डाल डाल पर सोने की चिड़िया करती थी बसेरा, ओ भारत देश था मेरा" असं आपल्या पुढच्या पिढीला सांगण्याची वेळ आज आली आहे. सोन्याची चिड़िया तर कुठे उडून गेली ते माहिती नाही पण आज आकाशात चिमणी शोधावी लागते याच वाइट वाटतं.

          आपण स्वतंत्र झालो खरे, पण आपण खरोखरच प्रगल्भ झालो का......? मिळालेले स्वातंत्र्य आपण उपभोगत नसून ओरबाडत आहोत, असं वाटतं कधी कधी. भारतीय स्वातंत्र्यात मोलाची भूमिका बजाविणा-या अनेक स्वातंत्र्य सैनिकांनी आणि देशभक्तांनी आपल्याला स्वातंत्र्य मिळवून दिलंय ते केवळ आणि केवळ उपभोगण्यासाठीच. परंतु, “स्वातंत्र्य म्हणजे स्वैराचार मुळीच नाही,” हे कदाचित आपण सारे विसरत चाललो आहोत? आपल्या भारतीय समाजाचे एक मात्र बरे आहे की, आपण चांगल्याचे श्रेय घ्यायला तत्पर असतो. पण, अपयशाचे खापर मात्र दुस-याच्या माथी मारून मोकळे होतो. आपल्या हक्कांसाठी तावातावाने बोलतो, पण कर्तव्याची जाणीव करून दिली की लगेच नरमतो. सरकारकडून, लोकप्रतिनिधींकडून खूप खूप चांगल्या अपेक्षा ठेवतो, आणि चांगल्या व्यक्तींना निवडून देण्याऐवजी मात्र, वाईट प्रवृत्तींनाच मतदान करतो. काही सुजाण आणि अतिकर्तव्यदक्ष नागरिक तर मतदानच करत नाहीत. राजकीय व्यवस्थेवर सडकून टीका करणारे, विचार मांडणारे प्रामाणिकपणे सर्वसामाण्यांसाठी लढणारेच नेमके, निवडणुकीत तोंडघशी पडतात आणि लाखो करोडोनी पैसा वाटणारे, मतदार विकत घेणारे, दहशत माजविणारे, गुंडगिरी आणि मुजोरीचे घसघशीत दागिने अंगभर घालून, उजळमाथ्याने फिरणारे दादा, भाऊ, आबा, नाना, आण्णा, तात्या, साहेब, सरकार, राजे हेच निवडून येताना दिसतात. यांनाच सत्तेत निवडून देण्यासाठी मिळवलं होतं का हे स्वातंत्र्य......?

          ‘जगणे आणि मरणे नेमके काय असते?,’ हे कळण्यासाठी एकदातरी भारतीय सैनिकाला जवळून अनुभवले पाहिजे, त्याला जाणून, समजून उमजून घेतले पाहिजे. अशा सैनिकांच्या न्याय्य हक्कांसाठी त्यांना देशसेवेनंतर झगडावे लागते. ‘या झगड्यापेक्षा सीमेवरची लढाई परवडली,’ असे या शूर जवानांना नक्कीच वाटत असावे. जो बळीराजा सा-या देशाला अन्न देतो, त्याच बळीराजाला खायला एकवेळचे अन्न नाही. जाहीर सभेमध्ये शेतक-यांच्या प्रश्नांवर गप्पा मारणा-या, बळीराजाच्या आत्महत्येवर अभ्यासपूर्ण भाषण ठोकणा-या, शिवाय वर सहाव्या आणि सातव्या वेतन आयोगाची फळे चाखणा-या सुखवंतांना, या बळीराजाच्या घामाची फळे आणि अश्रूंची किंमत सहजासहजी कशी कळेल? शेतकरी, कष्टकरी, श्रमजीवी, कामगार, उपेक्षित आणि आर्थिक दुर्बल घटकांना जगण्याचे तरी स्वातंत्र्य आहे का….?

          प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक क्षेत्रांत, चढाओढ आणि जीवघेणी स्पर्धा लागलीय. स्वतःच्या उत्कर्षापुढे, इतरांचा, समाजाचा आणि पर्यायाने देशाचा उत्कर्ष विचारात घ्यायलाही आज नेमका वेळ नाहीये या नव्या भारतीय तरुणाई कडे. सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे, घाण करणे, सार्वजनिक मालमत्तेची नासधूस करणे, भावना भडकविणा-या लोकांची गुलामगिरी करणे, अप्रामाणिकपणा अंगी बाळगणे, इतरांशी खोटेपणाने जगणे, भ्रष्टाचार, लाच देणे घेणे यांना विरोध न करता प्रोत्साहन देणे, सिग्नल न पाळणे, अपघातग्रस्तांना मदत न करणे, कामावर वेळेवर न पोहोचता, काम संपायच्या आधीच लवकर निघणे, पैशांत सा-या गोष्टींची तुलना करून दुर्बलांवर रुबाब दाखविणे, सार्वजनिक जबाबदारीच्या नावाखालीही केवळ स्वतःचीच सोय बघणे आणि निसर्गाची आणि पर्यावरणाची हानी करणे, या आणि अशा अनेक गोष्टींचे अनिर्बंध स्वैराचार करण्यासाठीच मिळवलं होत का हे स्वातंत्र्य......?

          मग या अशा परिस्थितीत देशसेवा नक्की कोणती करायची? कशी करायची? कुणी करायची? कधी करायची? हाच संभ्रम, या सुजाण भारतीय तरुणाईच्या मनात निर्माण होतो. रोज आपण आपल्या आयुष्यात साधे साधे नियम पाळून, सार्वजनिक संकेत पाळूनही देशसेवा करू शकतो, हे वेळेवर आपण सर्वांनी लक्षात घेतले पाहिजे. घराघरांतून चालणारे टी.व्ही., केबलचे मुक्त प्रक्षेपण, कॉम्प्युटरचे वाढते अतिक्रमण, दहीहंडी, गणेशोत्सव, नवरात्र, होळी, आपले लग्न समारंभ तसेच, एकूणच सर्व सणांचे आणि परंपरांचे सार्वजनिक विचित्र रूप पाहता, आपल्या भावी पिढीसमोर आपण याच स्वैराचाराचे उदाहरण तर नाही ना घालून देत आहोत, हा अंतर्मुख करणारा विचार डोक्यात आल्याशिवाय रहात नाही. म्हणून वेळीच या स्वैराचाराला रोखून, स्वातंत्र्याची पताका अभिमानाने पुढच्या पीढीच्या हाती सोपवायची असेल, तर स्वतःमध्येच छोटे छोटे बदल घडवत ही देशसेवा करता येऊ शकते हे आमच्या सारख्या तरुण पिढीने समजुन घेण्याची गरज आहे.

          आज आपला देश ज्या वेगाने प्रगती करतोय त्याच्या दुप्पट वेगाने विविध समस्यांनी वेढला जातोय. प्रश्न पडतो की खरच आपण स्वतंत्र आहोत का? ब्रिटिश राजवटीतून आपण कधीच मुक्त झालो पण महागाई, दहशतवाद, भ्रष्टाचार, स्वैराचार यात मात्र अडकलो आणि यातून दिवसेंदिवस बाहेर पडणं कठीण होत चाललयं. स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी परदेशियांशी लढणं कठीण च होत पण आज स्वकियांशी लढण त्यापेक्षा जास्त कठीण होत चाललय. आपल्याला महान आणि तडफदार नेते, राजकारण्यांचा इतिहास आहे. पण खेद याचा वाटतो की, या इतिहासाची पुनरावृत्ती होत नाहिये. आज आपल्या देशात भ्रष्टाचार एवढा बोकाळला आहे की आणखी काही दिवसांनी तो एक शिष्टाचार होतो की काय अशी भिती निर्माण झाली आहे. आर्थिक महासत्तेची स्वप्न बघणार्‍या भारतात दारिद्रय रेषेखालील जनेतेला अन्न, निवारा या जीवनाश्यक गोष्टीची भ्रांत आहे. आपल्या तिरंग्यातील तीन रंग शांतता, सामर्थ्य, सुबत्ता यांचे प्रतिक आहेत. भगवा सामर्थ्याचं, पाढंरा शांततेचं आणि हिरवा सुबत्तेचं. आज तिरंगा फडकत पाहताना मनात आलं की खरचं भारतात शांती आहे? महासत्ता बनण्याचे सामर्थ्य आहे? शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या होणार्‍या कृषीप्रधान भारतात सुबत्ता आहे? जोडून आलेल्या सुट्टी मुळे आजचा हा स्वातंत्र्य दिन भारतीय तरुणाईसाठी फक्त आणि फक्त हॉलिडे सारखा वाटत आहे.

           ७० वर्ष झाली पण खरच आपण स्वतंत्र झालो आहोत का? असा प्रश्न पडतो. राजे- राजवाडे गेले आणि आता आमदार-खासदार आणि मंत्री आले, त्यांना जसे वाटेल त्यांनी तसा आमच्या देशाचा रथ चालवायचा आणि आम्ही मस्त आरामात या रथामध्ये बसलो आहोत. सर्वांना वाटतंय आमचा हा रथ फार जोरात पळतोय. पण मित्रांनो या रथाची चाके खोलवर रुतली गेली आहेत. गेली कित्येक वर्षे आपण एकाच जागेवर अडकून पडलोय. रथ चालवणारे आपली लगाम सोडायला तयार नाहीयेत आणि आमच्या सारखे बसलेले आपआपली सीट सोडायला तयार नाहीयेत! काही बिचारे लोक आहेत जे आपलं सर्वस्व विसरून, आपली मिळालेली जागा सोडून हा रुतलेला रथ पुढे ढकलण्याचा प्रयत्न करत आहेत, पण अशा वेळी बहुसंख्य समाज आपआपल्या सीट वरून फ़क़्त त्यांच्याकडे बघण्याचा कार्यक्रम करत बसला आहे. (बहुसंख्य समाज हा आपल्या रोजी-रोटी मध्ये गुंतून पडला आहे. त्यामुळेच आम्ही काही ठराविक लोकांच्या हाती आमच्या या लोकशाहीच्या रथाची लगाम सोपवली आहे.) कसा पुढे जाणार मग हा रथ?कोणालाच कसली चिंता नाहीये. 'आपलीच गाडी, आपलीच माडी आणि आपल्याच बायकोची गोल गोल साडी' एवढाच विचार करणाऱ्यांची संख्या वाढली आहे. एवढा मोठा पसारा असलेला हा भारत देशाचा रथ पुढे ढकलायला बळ कमी पडतंय. अशावेळी थोडी तरी जाण असलेल्या आपल्या तरुणाईने आता आपल्या जागेवरून उठण्याची वेळ आली आहे.

          "साला सारा सिस्टीम हि खराब है" असं म्हणून म्हणून ७० वर्षे ओलांडली. काय बदल घडला? काहीच नाही! उलट परिस्थती अजून बिकट होत गेली, बिघडत गेली. का घडले असेल असे? कारण आपण अडकुन बसलेल्या रथातली आपली जागा काही सोडली नाही. आपण खरच काही केलं ही नाही आणि करणाऱ्या एखाद्याला कधी साथ हि दिली नाही. केवळ एक प्रेक्षक बनून राहिलो आणि आपल्याच या देशाचा तमाशा आपल्याच डोळ्याने बघत आलो. ज्या व्यवस्थेला आपण रोज शिव्या घालतो, त्या व्यवस्थेला निव्वळ दोष देतो, पण आपण विसरतो कि ह्या व्यवस्थेचा सर्वात मोठा पार्ट म्हणजे आपण आहोत, होय आपणच! आपणच गेली ७० वर्षे बदललो नाहीत तर व्यवस्था तरी कशी बदलेल? ज्या व्यवस्थेचा सर्वात मोठा भाग जर अपंग झाला असेल ती व्यवस्था तरी कसं काम करेल. सध्याच्याच व्यवस्थेमध्ये राहून सुद्धा खूप काही घडवता येऊ शकते पण या वेळी फक्त बघण्यापेक्षा काही तरी कृती करूया. प्रत्येकाने गांधी किंवा भगतसिंग बनण्याची गरज नाहीये, ते तसे होता हि येत नाही. गांधी आणि भगतसिंग हे आपल्यासारख्या हजारो-लाखो लोकांतूनच घडत असतात. आपण स्वतःला घडवूया आपोआप आपल्यातूनच उद्या गांधी,भगतसिंग सारखे लोक जन्माला येतील. ते येतील तेव्हा येतील! पण सध्या मला स्वतःला घडवणे तर माझ्या हातामध्ये आहे आणि ते मी करणार!

          स्वातंत्र्य दिनाच्या ह्या दिवशी मी प्रतिज्ञा करतो की, मी जी प्रतिज्ञा माझ्या शाळेची १० वर्षे रोज नुसती घेत राहिलो आज पासून ती प्रतिज्ञा प्रत्यक्षात साकार करण्यासाठी मनापासून प्रयत्न करेल. तुम्ही हि करा!

७०व्या स्वातंत्र्य दिनाच्या सर्व देश बांधवांना खूप खूप शुभेच्छा!

- डॉ संदीप सोमेश्वर टोंगळे.