Thursday, November 16, 2017

माझ्या मनात दाटलेलं मळभ……

          आकाशात दाटलेले काळे कुट्ट ढग आणि मनात दाटलेल्या दुखद भावना, मनाला सलणारे विचार अगदी सारखेच असतात, नाही का......? जस कधी कधी आकाशात मळभ दाटून येत... गर्द, काळभोर, अंधारमय... स्वतः निसर्गाचीच घुसमट झाल्यासारखं... तसच कधी कधी मन ही दाटून येत, एका काळ्या कुट्ट अंधाऱ्या खोलीत कोंडल्यासारखं...... त्या नभांची दाटी, तगमग, अगदी कासावीस करणारी असते...... आणि मनात एक वेगळीच घुसमट, अपयशाची सल, नकारात्मकतेची भावना, गृहीत धरल्याची, अपमानित झाल्याची भावना अगदी जीव नकोसा करून टाकणारी असते...... कधी कधी आकाशात एकापेक्षा एक गडद काळेभोर ढग दाटतात, तसच कधी कधी मनातही अनेक नकारात्मक विचारांचा काहूर माजतो... अगदी जीवच गेला तर सुटू यातून म्हणून हे जगणंच नकोसं वाटायला लावणारे चुकीचे विचार डोक्यात घर करू लागतात...... अशा वेळी वाटतं, का माणूस म्हणून जन्माला आलो आपण... माणूस म्हणून जन्माला येऊन वर विचार करायलाही का शिकलो असेल आपण...? आपण माणूसच नसतो तर या सलणाऱ्या भावना आणि विचार करणारं मनही नसलं असतं... मग किती सोप झाल असतं ना हे सगळं......? इतरांनी आपल्याशी वाईट वागण्याचा, आपल्याबद्दल वाईट विचार करण्याचा त्रासच झाला नसता... जगण्याच्या नैसर्गिक प्रेरणेने जगत गेलो असतो... फक्त स्वतःसाठीच... स्वतःपुरत...... आयुष्यात कधी तरी वेळी अवेळी दाटून येणारं हे मनातलं मळभ, मनातली घुसमट वाढवत जातं आणि डोक्यात नकारात्मक विचारांची शृंखला सुरु होते...... माझ्याही  डोक्यात अशा नकारात्मक विचारांची शृंखला एकदा का सुरु झाली कि हे “माझ्या मनात दाटलेलं मळभ” अगदी जीव नकोसा करून टाकत.

          माझ्या मनात असे प्रश्न घर करू लागले कि ते मी कागदावर उतरवून त्याची उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न नेहमी करत असतो. आज काल आपण न कळणाऱ्या बऱ्याचशा गोष्टी लगेच गुगल ला विचारून मोकळे होतो. पण मनात उठणारे हे वादळ आपण गुगल ला विचारू शकत नाही. त्यासाठी मनातल्या तरंगांचा योग्य वापर करणं गरजेच असतं. पूर्वी माझं लिखाण सुद्धा एखाद्या कागदापुरतं च मर्यादित असायचं. किती तरी वेळा माझ्या लिखाणाची कागदं सगळी कचरापेटीतच गेली आहेत. मनात येईल तो विचार एखाद्या कागदावर उतरवायचो, एखादी गोष्ट मनाला पटली किंवा पटली नाही की लगेच कागदावर लिहून काढायचो आणि पुन्हा कचऱ्यात टाकायचो. पण कचऱ्यात गेलेला प्रत्येक कागद माझ्या मनात कायमचा उमटत जात होता. त्या कागदांवर दिवसभरातल्या घडलेल्या गोष्टींपेक्षा अशा मनात उठलेल्या तरंगांच प्रतिबिंब जास्त असायचं. मग हळू हळू त्या प्रश्नार्थक तरंगांना उत्तर शोधण्याची सवय लागली. मनात कसलही आणि कितीही मोठ विचारांचं मळभ दाटलं तरी त्याच उत्तर शोधण्याची जिज्ञासा मला माझ्या या लिखाणातून जागृत ठेवता आली. एखाद्या वेळी एखादी चुकीची विलोभनीय भावना आपल्या मनावर मात करते आणि मग आपण आपल्या बुद्धीच न ऐकता त्या भावनेच्या आहारी जाऊन ती जे सांगेन ती प्रत्येक गोष्ट करत सुटतो. कधी ती भावना रागाची असते तर कधी लालसेची... कधी मत्सराची तर कधी सुडाची... मन आणि बुद्धीच हे द्वंद्वयुद्ध मी सुद्धा बऱ्याच वेळा अनुभवलंय. असे अनेक द्वंद्व, माझ्या मनात दाटलेली अशी अनेक मळभं आणि मनातली वादळ माझ्या लिखाणाच्या सवयीने शांत करता आली आहेत. माझ्या मनात उठणाऱ्या या वादळाला शांत करण्याची ताकद माझ्या या लिखाणामध्येच आहे.

          असं हे ढगाळलेलं मळभ प्रत्येकाच्या मनात वेळी अवेळी कधी तरी दाटून येतच असतं. दुखद गोष्टींची आपल्या प्रत्येकाच्या मनाला ओढ का असते कोणास ठावूक...? सगळ्या गोष्टी अगदी छान सुरु असताना सुद्धा आपल्या मनाला दुख उकरून काढायची काय गरज असावी बरं...? कदाचित मनाला दुखाची जाणीव झाल्याशिवाय सुखाची किंमत कळत नसावी. सगळं अगदी छान सुरु असेल आणि आयुष्यात चढ उतारच नसतील तर जगण्यात मजा तरी काय...? आपल्या आयुष्यात सगळं सुखच असेल तर किती रुक्ष होऊन जाईल हा जीवन प्रवास. नाही का...? आकाशात दाटलेलं हे मळभ तितक्याच तीव्र ओढीने बरसायला सुरुवात करत. पावसाचे थेंब जसे जमिनीवर पडून मार्ग काढतातच तसे मनातले विचार कागदावर पडले कि मार्ग आपोआप सापडत जातो. आपल्या मनाला मळभ नको वाटतं पण हा बरसणारा पाऊस हवाहवासा वाटतो. जसं पाऊस बरसून ढग मोकळे होतात, तसं मनातले विचार बरसून मन ही मोकळं होत. मनातलं आणि आकाशातलं मळभ दूर होतं जातं आणि मग आकाशात एक सोनेरी किनार दिसू लागते. या विचाराने डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला. ते मळभ, त्याची घुसमट, त्याची तगमग, तितक्याच तीव्र ओढीने बरसणारा तो पाऊस आणि त्या नंतर दिसणारी ती सोनेरी किनार...... हे सगळं जेव्हा आपण बघतो, अनुभवतो तेव्हाच आपल्या विचारांचं क्षितीज विस्तारतं जातं. ते मळभ आले म्हणून तर ही सोनेरी किनार पाहू शकलो आपण. खरतर ती दिसणारी सोनेरी किनार म्हणजे नकारात्मक विचाराकडून सकारात्मक विचाराकडे जाण्याचा मार्ग असतो. आपल्या प्रत्येकाला ही सोनेरी किनार दिसतेच फक्त मनात संयम असायला हवा.

         खरंच खूप सुंदर आहे हे जगणं. फक्त दुखातही सुखासारखा आनंद घ्यायला शिकलं पाहिजे. आयुष्याच्या प्रत्येक रंगात, प्रत्येक टप्प्यावर समरसून जगता आलं पाहिजे. आपल्या आयुष्यात येणाऱ्या प्रत्येक छोट्या छोट्या गोष्टींचा आनंद साजरा करता आला पाहिजे. या सुख दुःख मिश्रित आयुष्यात सुखासोबत दुःख सुद्धा पचवता आली पाहिजेत. ही दुःख क्षणिक असतात पण खूप काही शिकवून जातात, खूप काही देऊन जातात फक्त ते वेळेत ओळखता आलं पाहिजे. हीच दुःख माणसं वाचायला शिकवतात, हीच दुःख माणसं ओळखायला ही शिकवतात आणि हीच दुःख माणूस म्हणून माणसासारखं आयुष्य जगायला ही शिकवतात. आपण जर दुःख अनुभवलंच नाही आणि फक्त सोनेरी किनार असलेल्या मोकळ्या आकाशाची स्वप्न रंगवत बसलो तर जगण्यातला आनंद गमावून बसू. सोनेरी किनार तर प्रत्येकाला कधी न कधी दिसतच असते पण त्यासाठी आपल्या मनात सकारात्मक दृष्टीकोन हवा. समोर येईल त्या क्षणाला, समोर येईल त्या प्रसंगाला संयमाने आणि सबुरीने तोंड देण्याची अंगात कसब हवी. आपण अपमानित झालोय किंवा फसवले गेलोय याची जाणीव आपल्या मनाला होऊच दिली नाही तर त्या गोष्टीच वाईट तरी कशाला वाटेल. आणि कुठली अपेक्षाच नाही ठेवली तर अपेक्षा भंगाच दुखच जाणवणार नाही आणि यश अपयशाची सल मनात बोचणार नाही. आज मी माझ्या लिखाणाच्या सवयीमुळे “माझ्या मनात दाटलेलं मळभ” आनंदाने अनुभवू शकलो. माझ्या मनात मळभ दाटलं म्हणून तर मी पाहू शकलो ही सोनेरी किनार......


-    डॉ. संदीप सोमेश्वर टोंगळे.

Tuesday, August 15, 2017

"...... आणि याच साठी मिळवलं होत का हे स्वातंत्र्य?"

          आज स्वातंत्र्याची ७० वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर एकदा मागे वळून बघावेसे नाही का वाटत......? ज्या भारत देशाचे स्वप्न आपण सर्वजण मिळून पाहत आलो आहोत तो आपला भारत देश हाच आहे का......? उत्तर नाही असेल तर, का नाहीये तो तसा......? कोण शोधणार याचे उत्तर......? काही तरी चुकल्यासारखं वाटतंय ना......?७० वर्षे झाली, उद्या ८० ही होतील आणि आपण आपल्या या प्रजासत्ताक राष्ट्राचे शतक सुद्धा साजरे करू, पण तुम्हाला वाटते का त्या वेळी काही बदललेले असेल? जर हे असेच चालत राहणार असेल तर मला तरी नाही वाटत काही बदलले असेल. कुठे तरी चुकतंय......? हो नक्कीच चुकतंय...... आपला काल आज आणि उद्या ह्या तिन्ही चा विचार करण्याची वेळ आली आहे. आणि हा विचार कुठल्या तरी एका पिढीला करावाच लागतो. मग तो आपणच का करू नये? "...... आणि याच साठी मिळवलं होत का हे स्वातंत्र्य?" याचा सारासार विचार आजच्या तरुणाईने करावा अशी वेळ आता नक्कीच आली आहे.

          कधी ही न मावळणाऱ्या जुलमी इंग्रजी सत्तेचा सूर्य अखेर १५ ऑगष्ट १९४७ ला मावळला होता. आणि तो मावळला होता तो प्रभावी स्वातंत्र्य लढ्यामुळे आणि धैर्याने लढलेल्या स्वातंत्र्य सैनिकांमुळेच. जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या स्वातंत्र्य संग्रामाचा शेवट झाला आणि आपला देश स्वतंत्र झाला. सर्व जगा समोर एक आदर्श असणारा आमचा हा स्वातंत्र्य लढा यशस्वी झाला. पण याच प्रभावी, तेजस्वी आणि प्रेरणादायी स्वातंत्र्य लढ्याचा उज्वल इतिहास दाखवणारे एक ही स्मारक आमच्या या देशात असू नये ह्या पेक्षा शरमेची दुसरी काय गोष्ट असेल. येणाऱ्या पिढीला दाखवण्याकरिता एक ही असे स्थळ किंवा स्मारक नाहीये जिथे आम्ही त्यांना दाखवू शकू कि हे बघा, ७० वर्षापूर्वी आपण इथे होतो, असा होता आपला देश, हे स्वप्न होते आणि आता बाहेर बघा आमचा हाच भारत...... हे पाहिल्यावर तरी कदाचित येणाऱ्या पिढीला काही तरी चुकत असल्याची जाणीव होईल आणि त्यांचे विचार बदलतील. "जहा डाल डाल पर सोने की चिड़िया करती थी बसेरा, ओ भारत देश था मेरा" असं आपल्या पुढच्या पिढीला सांगण्याची वेळ आज आली आहे. सोन्याची चिड़िया तर कुठे उडून गेली ते माहिती नाही पण आज लहान मुलांना दाखवायला त्यांची चिऊताई सुद्धा आकाशात शोधावी लागते.

          आपण स्वतंत्र झालो खरे, पण आपण खरोखरच प्रगल्भ झालो का......? भारतीय स्वातंत्र्यात मोलाची भूमिका बजाविणा-या अनेक स्वातंत्र्य सैनिकांनी आणि देशभक्तांनी आपल्याला स्वातंत्र्य मिळवून दिलंय ते केवळ आणि केवळ उपभोगण्यासाठीच. पण कधी कधी अस वाटत मिळालेलं हे स्वातंत्र्य आपण उपभोगत नसून ओरबाडत आहोत. “स्वातंत्र्य म्हणजे स्वैराचार मुळीच नाही,” हेच कदाचित आपण सारे विसरत चाललो आहोत. प्रत्येक ठिकाणी,प्रत्येक क्षेत्रांत, चढाओढ आणि जीवघेणी स्पर्धा लागलीय. स्वतःच्या उत्कर्षापुढे, इतरांचा, समाजाचा आणि पर्यायाने देशाचा उत्कर्ष विचारात घ्यायलाही आज नेमका वेळ नाहीये या नव्या भारतीय तरुणाई कडे. सार्वजनिक ठिकाणी बिनधोकपणे थुंकणे, घाण करणे,सार्वजनिक मालमत्तेची अंधाधुंदपणे नासधूस करणे, भावना भडकविणाऱ्या लोकांची गुलामगिरी करणे, अप्रामाणिकपणा अंगी बाळगणे, इतरांशी खोटेपणाने वागणे, भ्रष्टाचार, लाच देणे घेणे यांना विरोध न करता प्रोत्साहन देणे, सिग्नल न पाळणे, अपघातग्रस्तांना मदत न करणे, कामावर वेळेवर न पोहोचता, काम संपायच्या आधीच लवकर निघणे, पैशाच्या तराजूत प्रत्येक गोष्टीची तुलना करून दुर्बलांवर रुबाब दाखविणे, सार्वजनिक जबाबदारीच्या नावाखाली फक्त आणि फक्त स्वतःचीच सोय करून घेणे आणि निसर्गाची आणि पर्यावरणाची हानी करणे, या आणि अशा अनेक गोष्टींचे अनिर्बंध स्वैराचार करण्यासाठीच मिळवलं होत का हे स्वातंत्र्य......?

          ‘जगणे आणि मरणे नेमके काय असते?,’ हे कळण्यासाठी एकदातरी भारतीय सैनिकाला जवळून अनुभवले पाहिजे, त्याला जाणून, समजून उमजून घेतले पाहिजे. अशा सैनिकांच्या न्याय्य हक्कांसाठी त्यांना देशसेवेनंतर झगडावे लागते. ‘या संघर्षापेक्षा सीमेवरची लढाई परवडली,’ असे या शूर जवानांना नक्कीच वाटत असावे. जो बळीराजा सा-या देशाला अन्न देतो, त्याच बळीराजाला खायला एकवेळचे अन्न मिळत नाही. जाहीर सभेमध्ये शेतक-यांच्या प्रश्नांवर गप्पा मारणा-या, बळीराजाच्या आत्महत्येवर अभ्यासपूर्ण भाषण ठोकणा-या, शिवाय वर सहाव्या आणि सातव्या वेतन आयोगाची फळे चाखणा-या सुखवंतांना, या बळीराजाच्या घामाची फळे आणि अश्रूंची किंमत सहजासहजी कशी कळेल? शेतकरी,कष्टकरी, श्रमजीवी, कामगार, उपेक्षित आणि आर्थिक दुर्बल घटकांना जगण्याचे तरी स्वातंत्र्य आहे का......?

          मग या अशा परिस्थितीत देशसेवा नक्की कोणती करायची?कशी करायची? कुणी करायची? कधी करायची? हाच संभ्रम, या सुजाण भारतीय तरुणाईच्या मनात निर्माण होतो. रोज आपण आपल्या आयुष्यात साधे साधे नियम पाळून, सार्वजनिक संकेत पाळूनही देशसेवा करू शकतो ना......, हेच वेळेवर आपण सर्वांनी लक्षात घेतले पाहिजे. घराघरांतून चालणारे टी.व्ही., केबलचे मुक्त प्रक्षेपण, मोबाईल, कॉम्प्युटरचा वाढता दुरुपयोग, दहीहंडी,गणेशोत्सव, नवरात्र, होळी, आपले लग्न समारंभ तसेच, एकूणच सर्व सणांचे आणि परंपरांचे सार्वजनिकरित्या बदलत चाललेले विचित्र रूप पाहता, आपल्या भावी पिढीसमोर आपण याच स्वैराचाराचे उदाहरण तर नाही ना घालून देत आहोत, हा अंतर्मुख करणारा विचार डोक्यात आल्याशिवाय रहात नाही. म्हणून वेळीच या स्वैराचाराला रोखून, स्वातंत्र्याची पताका अभिमानाने पुढच्या पीढीच्या हाती सोपवायची असेल, तर स्वतःमध्येच छोटे छोटे बदल घडवत ही देशसेवा करता येऊ शकते हे आमच्या सारख्या तरुण पिढीने समजुन घेण्याची गरज आहे.

          आज आपला देश ज्या वेगाने प्रगती करतोय त्याच्या दुप्पट वेगाने विविध समस्यांनी वेढला जातोय. प्रश्न पडतो की खरच आपण स्वतंत्र आहोत का? ब्रिटिश राजवटीतून आपण कधीच मुक्त झालो पण महागाई, दहशतवाद, भ्रष्टाचार, स्वैराचार यात मात्र आपण अडकून बसलोय आणि यातून दिवसेंदिवस बाहेर पडणं कठीण होत चाललयं. स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी परदेशियांशी लढणं कठीण च होत पण आज स्वकियांशी लढण त्यापेक्षा जास्त कठीण होत चाललय. आपल्या देशाला महान आणि तडफदार नेते,राजकारण्यांचा इतिहास आहे. पण खेद याचा वाटतो की, या इतिहासाची पुनरावृत्ती पुन्हा झालीच नाही. आज आपल्या देशात भ्रष्टाचार एवढा बोकाळला आहे की आणखी काही दिवसांनी तो एक शिष्टाचार होतो की काय अशी भिती निर्माण झाली आहे. आर्थिक महासत्तेची स्वप्न बघणार्‍या भारतात दारिद्रय रेषेखालील जनेतेला अन्न, वस्त्र, निवारा या जीवनाश्यक गोष्टीची आजही भ्रांत आहे. आपल्या तिरंग्यातील तीन रंग शांतता, सामर्थ्य, सुबत्ता यांचे प्रतिक आहेत. भगवा सामर्थ्याचं, पाढंरा शांततेचं आणि हिरवा सुबत्तेचं. आज आपला तिरंगा दिमाखात फडकत असताना ते पाहताना मनात आलं की खरचं भारतात शांती आहे का? महासत्ता बनण्याचे सामर्थ्य आहे का? अन्नदाता शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या होणार्‍या कृषीप्रधान भारतात सुबत्ता आहे का? जोडून आलेल्या सुट्टी मुळे आजचा हा स्वातंत्र्य दिन भारतीय तरुणाईसाठी फक्त आणि फक्त हॉलिडे सारखा वाटत आहे.

           ७० वर्ष झाली पण खरच आपण स्वतंत्र झालो आहोत का?असा प्रश्न पडतोय. राजे- रजवाडे गेले आणि आता घराणेशाहीतले आमदार-खासदार आणि मंत्री आले, त्यांना जस वाटत तसा आमच्या देशाचा रथ ते आज चालवत आहेत आणि आम्ही मस्त आरामात या रथामध्ये बसलो आहोत. सर्वांना वाटतंय आमचा हा रथ फार जोरात पळतोय. पण मित्रांनो या रथाची चाके खोलवर रुतली गेली आहेत. गेली कित्येक वर्षे आपण एकाच जागेवर अडकून पडलोय. रथ चालवणारे आपली लगाम सोडायला तयार नाहीयेत आणि आमच्या सारखे बसलेले आपआपली सीट सोडायला तयार नाहीयेत! काही बिचारे लोक आहेत जे आपलं सर्वस्व विसरून, आपली मिळालेली जागा सोडून हा रुतलेला रथ पुढे ढकलण्याचा प्रयत्न करत आहेत, पण अशा वेळी बहुसंख्य समाज आपआपल्या सीट वरून फ़क़्त त्यांच्याकडे बघण्याचा कार्यक्रम करत बसला आहे. कसा पुढे जाणार मग हा आपल्या देशाचा रथ? कोणाला कसली चिंता नाहीये. 'आपलीच गाडी,आपलीच माडी आणि आपल्याच बायकोची गोल गोल साडी'एवढाच विचार करणाऱ्यांची संख्या वाढली आहे. एवढा मोठा पसारा असलेला हा भारत देशाचा रथ पुढे ढकलायला बळ कमी पडतंय. अशावेळी थोडी तरी जाण असलेल्या आपल्या तरुणाईने आता आपल्या जागेवरून उठण्याची वेळ आली आहे.

          "साला सारा सिस्टीम ही खराब है" असं म्हणून म्हणून ७० वर्षे ओलांडली. काय बदल घडला? काहीच नाही...... उलट परिस्थती अजून बिकट होत चालली आहे, बिघडत चालली आहे. का घडले असेल असे? कारण अडकुन बसलेल्या या रथातली आपआपली जागा कोणी सोडायला तयार नाही. आपण खरच काही केलं ही नाही आणि करणाऱ्या एखाद्याला कधी साथ ही दिली नाही. केवळ एक प्रेक्षक बनून राहिलोय आणि आपल्याच या देशाचा तमाशा आपल्याच डोळ्यानी बघत आलोय. ज्या व्यवस्थेला आपण रोज शिव्या देतो, ज्या व्यवस्थेला आपण निव्वळ दोष देत राहतो,त्याच व्यवस्थेचा सर्वात महत्वाचा भाग म्हणजे आपण आहोत याचा कुठेतरी विसर पडत चाललाय. आपण आपल्यात बदल घडवायला तयारच नाही आहोत. आपणच गेली ७० वर्षे बदललो नाहीत तर व्यवस्था तरी कशी बदलेल? ज्या व्यवस्थेचा सर्वात महत्वाचा भाग जर अपंग झाला असेल ती व्यवस्था तरी कसं काम करेल. सध्याच्याच व्यवस्थेमध्ये राहून सुद्धा खूप काही घडवता येऊ शकते पण या वेळी फक्त बघण्यापेक्षा काही तरी कृती करूया. आता त्यासाठी प्रत्येकाने गांधी किंवा भगतसिंग बनण्याची गरज नाहीये, ते तसे होता ही येत नसते. गांधी आणि भगतसिंग हे आपल्यासारख्या हजारो-लाखो लोकांतूनच घडत असतात. आपण स्वतःला घडवूया आपोआप आपल्यातूनच उद्या गांधी,भगतसिंग सारखे लोक जन्माला येतील. ते येतील तेव्हा येतील, पण सध्या मला स्वतःला घडवणे तर माझ्या हातामध्ये आहे आणि ते मी करणारच......!

          स्वातंत्र्य दिनाच्या ह्या दिवशी मी प्रतिज्ञा करतो की, मी जी प्रतिज्ञा माझ्या शाळेची १० वर्षे रोज नुसती म्हणत राहिलो आज पासून ती प्रतिज्ञा प्रत्यक्षात साकार करण्यासाठी मनापासून प्रयत्न करेल. तुम्ही ही नक्की करा.

७१ व्या स्वातंत्र्य दिनाच्या सर्व देश बांधवांना खूप खूप शुभेच्छा!

- डॉ संदीप सोमेश्वर टोंगळे.

Tuesday, July 18, 2017

माझा प्रवास शून्याकडे......


          एक छोटीशी मुंगी तिच्या आकारापेक्षा हजारो-लाखोपटीने मोठं असलेलं वारूळ तयार करण्याचं स्वप्न पहाते आणि अपार कष्ट करून असंख्य, अगणित अडचणींना सामोरे जात जिद्दीने ते अस्तित्वात आणते. सुरुवातीलाच जिथे वारुळ तयार करायचं आहे त्याखालची जमीन समांतर नसते. तिथूनच त्या इवल्याश्या मुंगीचा संघर्ष सुरू होतो. त्या मुंगीला ती जमीन आधी समांतर करावी लागते. अनेक अडथळ्यांचा सामना करत, आयुष्यातील चढ, उतार सहन करत ती मुंगी ती वारुळाची जागा समांतर करते. हीच समांतर जमीन म्हणजे अपूर्णतेकडून शून्याकडे प्रवास आहे. म्हणूनच शून्याला जास्त महत्व आहे. आणि याच शून्य समांतर जमिनीवरच ती मुंगी तिच्या स्वप्नातलं वारूळ बांधण्यासाठी पुन्हा नवा संघर्ष करते. आणि तीचं ते स्वप्न सत्यात उतरवते. तिचा हा प्रवास अपूर्णते कडून शून्याकडे आणि पुन्हा शून्याकडून स्वप्नाकडे जाणारा असा सुंदर प्रवास आहे.

          मला वाटतं प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यातील प्रगतीचा प्रवास ही असाच असतो. स्वप्न पाहणं, ते पूर्ण व्हावं म्हणून तशी अनुकूल समांतर परिस्थिती निर्माण करण्यासाठी संघर्ष करणं आणि तशी परिस्थिती निर्माण झाल्यावर स्वप्नाच्या दिशेने पुन्हा संघर्षमय वाटचाल करणं, मला वाटतं कुठल्याही प्रगत माणसाची यशोगाथा या पेक्षा वेगळी नसावी. फरक फक्त कमी जास्त संघर्षाचा असतो, तो ही प्रत्येकाच्या आयुष्यात असणाऱ्या वर्तमान परिस्थितीमुळे, सभोतालच्या वातावरणामुळे आणि मानसिकतेमुळे...... पण या सर्व प्रवासात शून्य समांतर परिस्थितीला खूप महत्व आहे. अपूर्णत्वाकडून शून्याकडे जाणारा प्रवासच खूप खडतर आहे. पण यात स्वत:च्या अपूर्णत्वाची जाणीव असणं ही तितकंच महत्वाचं...... अपूर्णाची पूर्णावस्था आधी शून्याच्याकडेच घेऊन जाते नंतर स्वप्नांसाठी संघर्ष सुरू होतो. माझ्या ही आयुष्यात "माझा प्रवास शून्याकडे"च सुरू आहे......

          आयुष्याच्या या सुंदर मांडणीत संघर्षमयी यशोगाथा लिहिण्याचं सामर्थ्य आणि संधी प्रत्येकाला मिळतेच पण काहींचा प्रवास या शून्याच्या आधीच अडकून बसतो ते स्वतःच अपूर्णत्व ओळखू शकत नाहीत आणि काही जण शून्याच पूर्णत्व ओळखून पुढे जातात, ध्येयाची दिशा ठरवतात आणि यशस्वी होतात. "मी करू शकतो" हा सकारात्मक विचार आणि "आणि हे मीच करू शकतो" हा आत्मविश्वास माणसाला ध्येयापर्यंत पोहोचायला बळ देतो. पण खरी कसरत असते ती शून्यपर्यंतच्या प्रवासाची...... सर्वात आधी स्वतःच्या अपूर्णत्वाला ओळखणं खूप महत्त्वाचं असतं. वेगळ्या आवेशात, फाजील आत्मविश्वासात माणूस अडकून राहिला की तो स्वतःला ओळखू शकत नाही. स्वतःच स्वतःला ओळखण्याची कसब आधी शिकली पाहिजे. ती समजून घेऊन त्या दिशेनं वाटचाल केली पाहिजे.

          प्रत्येकाच्या आयुष्यात समस्या, संकटं, अडचणी तर येतातच पण येणाऱ्या समस्या, संकट आणि अडचणीच्या क्षणांना अनुभवाच्या शिदोरीत बांधून, ती जपून ठेवण्याची कला सुद्धा आपण जोपासली पाहिजे. जर आयुष्यात कधी आपल्या समोर एखादी मोठी समस्या उभी राहिली तर समोर असलेल्या आपल्या समस्येच्या बाजूला दुसऱ्या माणसाच्या मोठ्या समस्येची रेषा जर आपण आखली तर आपली समस्या ही समस्याच नसून आपल्याला मिळालेली सुवर्णसंधी आहे असा आत्मविश्वास तयार होऊ लागतो. आलेल्या संधीला ओळखणं आणि एखाद्या समस्येला सुद्धा संधीच रूप देणं हीच खरी शून्याकडे यशस्वी वाटचाल आहे. स्वतःची स्वतःशी असलेली ओळख हीच आपल्याला प्रगतीचा मार्ग दाखवते. अशी स्वतःची ओळख झाली की शून्याकडे जाणारा धूसर मार्ग स्पष्ट दिसू लागतो.

          माझ्या आयुष्यात आलेल्या समस्यांना संधी समजून अनुभवाच्या शिदोरीत बांधण्याची कला तर मी शिकलो पण ते पेलवण्याचं सामर्थ्य अजून सुद्धा पूर्णतः माझ्या मध्ये नाही हेही मी समजून घेतोय, स्वतःच अपूर्णत्व मी आता कुठे नीट ओळखू लागलोय. माझ्यात असलेलं हे अपूर्णत्व पूर्ण करण्यासाठी मी नेहमी प्रयत्नशील असतोच. वाचन, लिखाण, थोरामोठ्यांची भाषणे, वैचारिक गप्पा यातून मिळेल तेवढं सामर्थ्य, जिद्द मिळविण्यासाठी मी निरंतर धडपडत असतो. माझी ही धडपड मला अपूर्णत्वाकडून शून्याकडे घेऊन चाललीय. सामर्थ्य मिळविण्यासाठी करत असलेल्या प्रयत्नात जर मी कमी पडलो तर शून्याकडे जाणारा हा माझा प्रवास नक्कीच खडतर असेल याची ही मला पूर्ण जाणीव आहे. प्रामाणिक प्रयत्न करत राहून सकारात्मकपणे ध्येयाकडे जाणारी वाटचाल नक्कीच फलदायी ठरते यात शंका नाही.

          मनुष्य प्राण्याला नकारात्मक तुलना करण्याची खूप सवय लागली आहे. मी तर म्हणतो की तो शापच आहे. हीच तुलना अधोगतीकडे घेऊन जातेय हे लक्षातच येत नाही. पृथ्वीतलावर येणारा प्रत्येक माणूस वेगळा आहे त्याच वेगळं असं विशेष अस्तित्व आहे. आपण दुसऱ्याच्या व्यक्तिमत्वावर भाळतो आणि तसंच बनण्याच्या आग्रही प्रयत्नात स्वतःच्या सुंदर अस्तित्वाला हरवून बसतो. त्यामुळे आधी आपण स्वतःला ओळखायला शिकलं पाहिजे. आपल्या आत असणाऱ्या सुप्त गुणांची पारख, आत्मविश्वासाची ओळख आणि अपूर्णत्वाची जाणीव माणसाला पूर्णत्वाकडे जाण्याचा मार्ग दाखवत असते. माझ्या आयुष्यात आलेल्या सर्व चांगल्या वाईट क्षणांना मी अनुभवाच्या शिदोरीत बांधून ठेवत, समस्येला संधी समजून, माझं हरवलेलं सामर्थ्य मिळविण्यासाठी "माझा प्रवास शून्याकडे......" प्रयत्नपूर्वक सुरूच राहिल.

- डॉ संदीप सोमेश्वर टोंगळे.

Friday, June 16, 2017

"माझं अस्तित्व"


          कधी कधी गर्द आभाळ भरून येतं, विजा चमकतात, सोसाट्याचा बेभान वारा सुटतो आणि पावसाचे चार थेंब जमिनीवर पडले की लगेच मातीचा एक अगदी गोड सुगंध दरवळू लागतो. तो सुगंध अंगात एक रोमांच, एक वेगळा उत्साह निर्माण करतो. पण एवढे ढग भरून येऊन ही कधी कधी पाऊस न पडताच ते गर्द ढग तसेच निघून जातात. न बरसताच ते ढग दृष्टी आड होतात. माझं ही काही दिवस झाले असंच होत होतं. डोक्यात विचार येत होते आणि न बरसताच निघून जात होते. डोक्यात वीज चमकल्यासारखं विचारांचा कडकडाट व्हायचा पण कागदावर उतरवायची उर्मीच अंगात येत नव्हती. मग ते डोक्यात चमकलेले विचार कित्येक वेळा न बरसताच निघून गेलेले आहेत. डोक्यात आलेले विचार कागदावर उतरवले की मोकळं वाटतं, एक निराळा आनंद, तृप्ती असते मनात त्यावेळी. जसं पावसाची एखादी सर जोरदार बरसून गेली की वातावरण किती फ्रेश होत तसच डोक्यातले विचार कागदावर बरसले की मन अगदी प्रसन्न होऊन जातं. आकाशातल्या ढगांना योग्य उब मिळाली की ते मनसोक्त बरसूनच जातात. तसंच डोक्यातल्या विचारांना योग्य वाट मिळाली की ते बरसतातच पण कधी कधी तशी मनस्थिती, वेळ आणि वातावरण जुळून यावं लागतं. एकदा हे जुळून आलं की विचारांची डोक्यात आलेली उर्मी कागदावर उतरवायला वेळ लागत नाही. माझ्या विचारांचे ही काही दिवस झाले त्या न कोसळणाऱ्या ढगांसारखेच हाल आहेत. आम्ही दोघेही कधी कधी सुकेच आणि कधी कधी बरसून ओले......

          पण आज मात्र तो सगळं भान हरपून मनसोक्त बरसतोय. जमिनीवर कोसळून रस्त्याने सुसाट धावतोय, नाचतोय, बागडतोय, पानांवर, फुलांवर, झाडांवर थेंब बनून स्वतःच एक वेगळं अस्तित्व निर्माण करतोय. स्वतःच्या अस्तित्वाचा ठसा निसर्गावर उमटवून त्या निसर्गाच रंग रूप च बदलून टाकलंय. काल परवापर्यंत माझ्या घरासमोरच पिंपळाच झाड अगदी सुकलं होतं, पण आज मात्र ते स्वतःच खर हिरवं मनमोहक रूप जगाला दाखवतय. निराशेनं गळून पडलेली त्याची पानं पुन्हा नव्या उत्साहाने उमलत आहेत. या पावसाची लोभसवाणी जादू पाहून मग मीही मनाशी ठरवलं की आपण ही आज मनसोक्त, मनमुराद, बेभान होऊन बरसायचं, मनाच्या आत कुठेतरी कोपऱ्यात मंद वाजणारी तार असते, तिला हलकच छेडून कान थोडावेळ बंद करून जे डोक्यात विचारांचे सूर तयार होतील ते कागदावर अलगद उतरवायचे. पावसाचा थेंब जमिनीवर पडला की कसा सुगंध दरवळतो तसा डोक्यातला विचार शब्दांच्या रूपाने कागदावर उमटला की एक वेगळाच सुगंध आसमंतात दरवळायला सुरुवात होते, अगदी हृदयापर्यंत जाऊन भिडतो. तसंच मला माझ्या मनात येणारे विचार शब्दांवाटे सजवायचे आहेत आणि दरवळणाऱ्या मनमोहक सुगंधासारखे प्रत्येकाच्या हृदयात रुजवायचे आहेत.

          खरंच काल पर्यंत तो कुठेच नव्हता, पण आज मात्र सगळीकडे तोच तो आहे. काल पर्यंत त्याचं अस्तित्व कुठेच नव्हतं पण आज मात्र त्याने स्वतःच या सुंदर सृष्टीचं अस्तित्व बदललंय. काल माझंही काही अस्तित्व नव्हतं, आज सुद्धा ते अगदी नावापुरतच आहे. पण माझ्या आयुष्यात येणाऱ्या प्रत्येक दिवसावर मला माझं अस्तित्व कोरायचंय. माझ्या आयुष्यात येणाऱ्या प्रत्येक क्षणाला मला सजवायचंय. माझं सुंदर अस्तित्व मला तयार करायचंय. तळपत्या सूर्याला पाहून पाहून जमीनीला भेगा पडतात पण ती पावसाची वाट पाहणे काही सोडत नसते. वाहणारे ढग हजारो मैलांच्या प्रवासाचा विचार करून मध्येच कधी थकत नाहीत. खळखळाट करत वाहणारी नदी कधीच कसल्याही अडथळ्याला घाबरत नाही. अडचणी आणि आव्हानाशिवाय जगण्याला काहीच मजा नाही. आव्हानाचा सामना करण्यात जी मजा आहे ती ऐशोआरामात मुळीच नाही. कितीतरी आव्हानाचा सामना करून हा पाऊस आज बरसतोय आणि अडचणींवर मात करून निसर्गाच अस्तित्वच बदलून टाकतोय. तसं मी ही माझ्या आयुष्यात येणाऱ्या प्रत्येक आव्हानाचा सामना करत जगण्याची मजा घेतोय आणि सुगंध दरवळणारं अस्तित्व निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतोय. त्या मनमोहक पावसाने जसं सुष्टीचं अस्तित्व निर्माण केलं तसं "माझं अस्तित्व" निर्माण करायचं असेल तर येणाऱ्या प्रत्येक अडचणींवर मात करण्याशिवाय पर्याय नाही.

- डॉ. संदीप सोमेश्वर टोंगळे.

Saturday, June 10, 2017

क्षण


          उष्णतेमुळे तनामनाची लाही-लाही झाली असताना थंड वाऱ्याची एखादी झुळूक क्षणभर सुखद गारवा देऊन जाते ना, तसेच काहीसे हे 'क्षण'असतात आपल्या आयुष्यातले...... हळुवार कधीतरी, कुठूनतरी गुपचूप संधी साधून येतात अन् तना मनात एक वेगळाच उत्साह निर्माण करून जातात. आपल्या मनात असलेल्या अपेक्षांची क्षणभर का होईना पण पूर्तता झाली असं वाटू लागत आणि आपलं मन सुखावून जात आणि मनासोबत आपणही भान विसरून बेभान होऊन जातो त्या क्षणात...... त्याच क्षणी लगेच आपण आनंदाच्या परमोच्च शिखरावर ताठ मानेने,अभिमामाने विराजमान होतो, बेधुंद होतो, बेभान होतो अगदी...... पण हे सगळं क्षणभर असतं, हो क्षणभरच असतं सगळ...... वाऱ्याची झुळूक तेवढ्यापुरतीच असते ना......? पुन्हा ती कधी, कुठून, कशी येईल सांगता येत नाही पण तोपर्यंत असंच, असंच चालत राहायचं. असंच निरंतर आयुष्य जगत रहायच, त्या क्षणभर येणाऱ्या सुखद गारव्यासाठी..... पण आपलं हे मनं ऐकत नाही, तयार होत नाही त्या क्षणभर सुखासाठी...... आपल हे मन हट्ट करू लागत. जे हवं ते कायम स्वरूपी, क्षणभरासाठी नकोच...... इथूनच मग सुरु होते आपल्या मनाच्या वेदनांची कथा......

          फक्त सुखाचा हट्ट करताना सुख दुख मिश्रित क्षणांच्या गाठोड्यालाच आयुष्य म्हणतात हे आपण विसरून जातो. सुखाचा हट्ट नेहमी वेदनाच देऊन जातो हे आपल्या लक्षातच येत नाही. मृगजळाप्रमाणे सुखाचा पाठलाग करत असताना झालेल्या वेदनेची जखम, जखमेचा व्रण आणि त्या  व्रणाची सल ही कायम मनात सलतच राहते. त्यातल्या काही जखमा ह्या वेदना विरहित असतात. त्या कधी आपलं व्रण सोडून देतात ते कळून येत नाही. पण काही जखमांतून आयुष्यभर रक्त ओघळत जात. त्या कधीच भरून येत नाहीत. कधी कधी रक्त ओघळलं तरी त्याची जाणं होत नाही. काही वेदना कळून न येणाऱ्या असतात. त्याच काही वाटत नाही. पण काही भरून न येणाऱ्या असतात. त्याचा असह्य त्रास होत राहतो आयुष्यभर...... पण माणूस सुखाचा हट्ट काही सोडत नाही. सुखाचा पाठलाग सुरूच असतो निरंतर...... वेदना मिळतात पण प्रत्येकवेळी मनाला भरारी घ्यावीच लागते नवीन सुखद क्षण शोधण्यासाठी......

          प्रचंड रहदारीच्या ऐन रस्त्यावर किंवा तुडुंब माणसाच्या गर्दीत जीव कासावीस होऊन जातो. त्या दुखद क्षणात कितीसा वेळ काढतो आपण,त्यातून मोकळी वाट मिळतेच ना......? किंवा काढावीही लागते. मोकळी वाट मिळाली कि तेव्हा कुठे मोकळा श्वास घेता येतो, तो क्षण सुखदच असतो ना......? तसेच काहीसे हे प्रत्येक क्षण जगावे लागतात आयुष्यात. या सुख दुःख मिश्रित क्षणांच्या गाठोड्यालाच आयुष्य म्हणतात. म्हणून येणाऱ्या प्रत्येक क्षणाचा आनंद घेत रहावा कारण गेलेला क्षण परत येत नाही. आपल्या आयुष्यात येणाऱ्या प्रत्येक दुखाच्या क्षणात सकारात्मकतेने सुख शोधण आणि त्याचा मनसोक्त आनंद घेण हेच खर आयुष्य आहे. कधी कधी अनिवार्यच असलेल्या दुखाच्या वेदना सहन करून त्यातून प्रयत्नपूर्वक बाहेर पडून मोकळा श्वास घेण्यात खर परमोच्च सुख आहे. आपण जर या सुख दुख मिश्रित आयुष्याकडे सकारात्मकपणे पाहिलं तर येणारी प्रत्येक झुळूक नक्कीच सुखद गारवा देऊन जाईल आणि सुखाचा हट्ट न करता मन सुखद क्षणाचा शोध घेत राहील.

- डॉ संदीप सोमेश्वर टोंगळे.